به نام خدا
دوصدايي (رفرم - بازتاب و همراهي با فرهنگ زمانه)
در هجدهمين جلسه از سلسله كلاسهاي زن در متون مقدس، بحث زن در اسلام، با توجه به سه تفسير قديميتر و سه تفسير جديدتر از ميان تفاسير متعددي كه در باره قرآن وجود دارد، با طرح اين نكات توسط رضا عليجاني پي گرفته شد:
- همسرشتي زن و مرد. در اين نكته بحث خلقت همه انسانها از يك «نفس» مطرح شد و تأكيد گرديد كه در قرآن برداشت و برخوردي مشترك با همه انسانها (اعم از زن و مرد) وجود دارد. و تساوي توحيدي انسانها ميتواند مبنايي انسانشناختي براي عدالت و دموكراسي قرار گيرد.
همچنين اشاره شد كه مسئله خلقت حوا در خود داستان آدم نيامده است اما در آيات مربوط به همسرشتي انسانها اشارهاي تلويحي به خلقت زوج ديگر از نفس زوج اول شده است. برخي آن را خلقت حوا از جسم آدم (عمدتاً با استناد به برخي احاديث) و برخي از جنس آدم (با استناد به قرآن) تفسير كردهاند. عليجاني گفت ابهام و اجمال در طرح اين موضوع نشان ميدهد كه داستان خلقت اديان سامي در تدوين جديد قرآني آن نميخواهد، بجز اشاره به تساوي و همسرشتي آدميان، تأكيدي خاص بر ماجراي خلقت زن، از مرد، شبيه ديگر كتب مقدس سامي، داشته باشد.
- خلقت زوجي انسانها (مساوي و مكمل). علاوه بر اشتراك و تساوي ذاتي آدميان، در آيات مربوط به خلقت زوجي انسان، با توجه به معناي زوج كه قرينهاي مساوي و مكمل را ميرساند، بر تساوي و مكمل بودن زن و مرد تأكيد ميگردد.
- برتري مذكر بر مؤنث (بازتاب و همراهي با بخشي از فرهنگ مذكر دوران). در اين رابطه به 6 آيه مكي استناد گرديد كه ضمن بحث با مشركان درباره نفي اعتقاد آنها مبني بر اين كه فرشتگان دختران خدا هستند، و در ضمن سؤالات انكاري كه مطرح ميكند؛ اما، همراهيهايي هم متأثر از فرهنگ زمانه با مضمون برتري مذكر بر مؤنث در آنها وجود دارد. عليجاني اين بخش از آيات را در چارچوب اين نظريه قرار داد كه مصلحان و پيامبران در ضمن حركت اصلاحي خود در ايجاد رفرم و اصلاح، چه در فرهنگ و چه در مناسبات زمانه، بخشي از واقعيت فكري و اجتماعي را اجباراً حفظ و بخشهايي از آن را اصلاح ميكنند. وي وجود اين مفاهيم را، اجباراً بيانگر يك نوع حالت دوصدايي، البته براي انسان معاصر، نه انسان همعصر متن، دانست و با پذيرش مرحلهاي بردهداري ضمن برخورد اصلاحي با آن مقايسه كرد.
- گشادهرويي خداوند در پذيرش دختر. در اين قسمت به نذر همسر عمران بر وقف معبد كردن فرزند خويش اشاره كرد. اما وي به خاطر دختر به دنيا آمدن فرزندش شرمنده شد. ولي خداوند نذر او را «قبول حسن» نمود و با استقبال با فرزند دختر او (مريم) مواجه گرديد.
- شروع بحث زنان، با حمله به دختركشي. اولين آيه قرآن درباره زنان پس از طرح مسئله آخرالزمان و آخرت با برخورد تند با رسم زنده به گور كردن فرزندان دختر و فاجعه دختركشي آغاز شده است.
- پايان عمر، باز سفارش زنان. پيامبر در وصاياي آخر عمرش نگراني خود را درباره زنان و بردگان، به عنوان دو طيف تحت ستم جامعه مطرح كرده است.
- زنان و اموال مايه امتحان. مشابه آيين هندو، مسيحيت و ادبيات عرفاني؛ زنان، فرزندان و اموال مردان مايه امتحان معرفي شدهاند. عليجاني ضمن اشاره به ادبيات مذكر نهفته در اين آيات گفت در اسلام عمدتاً به اصلاح «اراده» و «نسبت» ميان انسان و مواهب مادي زندگي (از جمله زندگي زناشويي) توجه شده است نه منفي تلقي كردن خود آن مواهب. اما وي ضمن ارائه بحثي اجمالي درباره احاديث (و اشاره به وجود فراوان احاديث جعلي و نيز احاديث صحيح اما معارض يكديگر) گفت در برخي احاديث بجاي توجه به اين نسبت اشارات و مفاهيمي وجود دارد كه گويي ذات زن، جسم، دنيا و ... منفي است؛ و اينها بيشتر متأثر از فرهنگ مذكر دوران ميباشد.
پس از برگزاري پرسش و پاسخ (كه بيشتر از جلسات پيشين به درازا كشيد)، ادامه بحث زن در اسلام به جلسه آينده موكول شد.
