زن در متون مقدس

به نام خدا

رفرم در وضعيت تاريخي برتري و رياست مردان بر خانواده

بيست و سومين جلسه از سلسله كلاس‌هاي زن در متون مقدس و هفتمين جلسه زن در اسلام در سالن كتابخانه حسينيه ارشاد برگزار شد. رضا عليجاني در آغاز اين جلسه ضمن تبريك روز زن، به اظهار تأسف از بازداشت عده‌اي از فعالان حقوق زن (همچون خانم‌ها مرتاضي، گوارايي، صدر، احمدي و...) پرداخت.

وي آنگاه بحث تصوير زن در متن و زن در خانواده را مطرح كرد. در رابطه با تصوير زن در متن، وي گفت در اين قسمت منظور بحث اعتقادي، اخلاقي و احكامي نيست، بلكه بيشتر به نقاط و نكات مورد توجه و حساسيت متن درباره زن مي‌پردازيم. وي با تأكيد بر دوصدايي بودن متن، اهم ويژگي‌ها و نقاط مهم تصوير زن در متن را چنين برشمرد:

-    عدم تلقي و تأكيد بر زايش و پسرزايي، همراهي و هم‌پايي زنان با مردان (بازتاب مطالبات و اعتراضات خود زنان)، مرد قوي و افزون‌طلب و زورگو و زن ضعيف و بي‌پناه (تذكرات مكرر به مردان درباره زنان و عدم اجحاف به آنان)، مادر زحمتكش و همسر آرامش‌بخش، نگاه جسم‌محور در نحوه ارتباط مرد و زن با توجه و حساسيت به نگاه، لمس، نحوه گفتگو و...، و مسئله زنان حوري در بهشت)، زن (و فرزند) براي مرد (و پدر)، ذكر اغواگري، ساحري و مكاري زنان (اما نه به برجستگي و تأكيد برخي متون ديگر)، زن دنباله و تبعه مرد و گاه كم‌رنگ شدن مسئوليت فردي (ورود زنان همراه مردانشان در قيامت به بهشت و جهنم).

عليجاني در ادامه به تصوير زن در احاديث (كه  البته در بين آنها احاديث صحيح و جعلي زيادي وجود دارد) پرداخت و گفت در اين قسمت دوصدايي‌ها به اوج مي‌رسد  و عليرغم وجود احاديث معارض در همه حوزه‌ها و همه موارد، اما؛ نگاه منفي و مردسالار به زن در اين قسمت بخش عمده‌اي را به خود اختصاص مي‌دهد. وي افزود در اين عرصه نكات متعددي وجود دارد همچون: نقصان عقل زنها، اكثر جهنميان را زن‌ها تشكيل مي‌دهند، بزرگي كيد زنان (برتر از مكر شيطان)، فتنه زنان، شر بودن و شوم بودن زنان، عدم مشورت با زنان، بي‌وفايي زنان، زيادي شهوت زنان، حرافي و پرگويي زنان، رازنگاه‌ناداري زنان، ناسپاسي و بدزباني زنان، كميابي زن خوب، غلبه فسق بر زنان، دنده كج بودن زنان و... وي افزود نگاه «ضعيفه، شريره، لطيفه» كه در رابطه با زن (نه مادر) در اساطير و فرهنگ و متون مقدس، در تمدن‌هاي مختلف؛ وجود دارد، در اين قسمت نيز بازتاب خود را نشان مي‌دهد كه همگي برخاسته از فرهنگ و موقعيت و مناسبات مردسالار حاكم بر جوامع بشري بوده است. عليجاني سپس در بحث زن درخانواده به شرح اين نكات پرداخت:

-    تأكيد بر ازدواج (و حتي توجه به ازدواج غلامان و كنيزان و همچنين ازدواج مؤمنان – مرد و زن - با غلامان و كنيزان مؤمن به جاي ازدواج با زنان و مردان آزاد، اما مشرك)

-        رابطه متقابل مبتني بر آرامش‌بخشي، مودت و رحمت بين زن و مرد (و لباس متقابل يكديگر بودن)

-        زنان براي مردان

-        لزوم رضايت دختر براي ازدواج

-        پرداخت مهريه به خود زنان (و نه پدران و سرپرستان آنها)

-    سرپرستي و رياست مرد بر خانواده (مرد در موضع رياست بر خانواده، هم وظايف و هم حقوقي دارد. زن نيز بايد تابع وي در امور خانوادگي و به ويژه زناشويي باشد)

وي  اين نكات را با نگاه «تاريخي» به متن، شرح و توضيح داد و گفت وضعيتي كه برشمرديم تا يكي، دو قرن پيش وضع غالب جوامع بشري در امور خانوادگي بوده است (و هنوز نيز در بعضي جوامع وجود دارد) كه در فلسفه، شعر، ادبيات و متون اديان نيز انعكاس و تبلور يافته است. اما معلمان و انبياي انسان‌دوست سعي در رفرم در اين وضعيت، از جمله به نفع زنان،  داشته‌اند. مجموعه به هم مرتبط آراء و احكام آنها در كنار يكديگر، نشانگر «عدل زمانه» آنهاست. اما به مرور زمان و با تغيير آراء و مناسبات اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي بشري، اين «عدل» دگرگون شده است. بنابراين ضمن «الهام‌گيري» از وجوه ماندگار متون در رابطه با نگاه تساوي‌جويانه به سرشت زن و مرد و جهت‌گيري تغييرطلبانه و عدالت‌جويانه به مناسبات اجتماعي از جمله جنسيتي، قالب‌ها و آراء و احكام عصري متون، در جهت‌گيري اعتلايي، رهايي‌بخش و عدالت‌طلبانه آنها هضم و حذف مي‌شوند.

در پايان اين جلسه برنامه پرسش و پاسخ به صورت كتبي و شفاهي برگزار شد و عليجاني ضمن تبريك سال نو و آرزوي روزهاي بهتر و خوش‌تر براي همگان در سال جديد، اعلام كرد ادامه بحث زن در خانواده و زن در اسلام در جلسه بعدي در سال آينده (15 فروردين 86) دنبال خواهد شد.