به نام خدا
وقار ديني، حجاب عرفي
در بيست و هشتمين جلسه از سلسله كلاسهاي زن در متون مقدس و دوازدهمين جلسه زن در اسلام، بحث حجاب ادامه پيدا كرد.
رضا عليجاني در ادامه چهار سؤالي كه در جلسه قبل مطرح كرده بود، دو سؤال جديد نيز مطرح كرد و گفت هر رويكرد، با هر برخوردي كه با حجاب دارد، اما؛ بايد در نظري كه ارائه ميدهد به اين سؤالات توجه داشته باشد. سؤالهاي پنجم و ششم عبارت بودند از:
5- آيا تأثير و تحريك امري يك طرفه (از سوي زن براي مرد) يا امري دوطرفه است؟
6- رعايت و كنترل هر يك از زن و مرد، بايد چگونه و تا چه اندازه باشد؟ (ايماني و دروني و اخلاقي، يا فقهي و قانوني و حقوقي)
وي آنگاه به مرور آيات پيرامون حجاب پرداخت و گفت درباره حجاب يك آيه اصلي وجود دارد و آن آيهاي است كه ميگويد روسريهاي خود را بر گريبان اندازيد (كه در هر حال در آن مسئله نقاب صورت مطرح نيست و درباره بقيه جاهاي بدن نيز تصريحي ندارد و ظاهرا عرف روز را پذيرفته و پسنديده دانسته است). در رابطه با آيه «زينت» مسئله بيشتر به رفتار برميگردد تا حجاب و پوشش. آيه «جلباب» نيز اگر اين بدفهمي را نداشته باشيم كه بر وجوب و ضرورت «نقاب» نظر دارد؛ حكم جديدي ارائه نداده و بر رعايت دقيق حجاب تأكيد كرده است. بحث در خانه قرار گرفتن نيز مخصوص همسران رسول است؛ در خانه ماندن را نه براي بچهداري و آشپزي و همسرداري بلكه براي نيايش و پرداخت زكات و يادگيري و يادآوري آيات خدا و حكمت مطرح كرده است؛ در سنت عملي مسلمانهاي صدر اسلام نيز زنان در خانه محبوس نبودهاند و براي علمآموزي، نماز و نيايش، مشاركت سياسي و حتي نظامي و ... از خانه خارج ميشدهاند؛ در دورهاي، در خانه نگه داشتن و به اصطلاح حبس خانگي يك نوع «مجازات» براي زنان زناكار محسوب شده و نوعي مجازات بوده است و نميتوان همه زنان را مجرم دانست!؛ آيه از پشت پرده چيزي دادن و گرفتن با توجه به آخر آيه كه عدم اذيت رسول و عدم ازدواج با زنان او پس از وي را مطرح ميكند، مخصوص زنان رسول است كه خانه شخصيشان محل مراجعه و به اصطلاح دفتر شخصي رسول نيز بوده است.
عليجاني در ادامه به عدم طرح مجازات (دنيوي) براي بيحجابي در قرآن اشاره كرد و آن را دليل اعتقادي، دروني، اخلاقي بودن رعايت حجاب دانست.
وي افزود در سنت و رفتار عملي مسلمانها، و برآمده از سنن اجتماعي جامعه، سختگيريها و اغراقهايي فراتر از آنچه در قرآن آمده است مطرح بوده است مانند لزوم اجازه شوهر براي خروج زن از منزل كه در قرآن نيامده است (هر چند برخي ريشههاي حديثي دارد) و يا عدم لمس و مصافحه و نظاير آن. برخي دستاويزها و مستمسكهاي اين گونه رفتار به دستور «غض بصر» (چشم فروانداختن) و برخي احكام مرتبط با همسران رسول (مثل از پشت پرده چيزي دادن و گرفتن) بوده است. اما عليرغم بعضي سختگيريها در برخي روايات و يا رفتار عملي جمعي از مسلمانها؛ صداي آسانگيرانهتري در روايات و احاديث و نيز در برخي رفتارهاي رسول وجود دارد كه در سير تاريخي فقه و فرهنگ رسمي، سعي فراوني شده است كه عقبرانده شود. وي به نمونهها و مثالهايي در اين مورد اشاره نمود (مانند سخن گفتن، به عيادت رفتن و... مردان و زنان، امامت نماز زن براي مردان و زنان پيرامونش در منزل و...)
اما عليجاني با اشاره به دو كاركرد «واقعي» و «نمادين» پوشش سر در طول تاريخ، و در توضيح آيات حجاب به اين نكته نيز توجه دارد كه در اين آيات يا فلسفهاي بيان نشده و يا به عنوان يك نماد جهت شناخته شدن زنان (به ايمان و پاكدامني) مطرح گرديده است، تا مورد اذيت ديگران، در شرايط خاصي در مدينه كه ناامني اجتماعي به شدت وجود داشت، قرار نگيرند. وي افزود در آيهاي كه پيرزنان را در امر حجاب استثناء كرده نيز بيشتر از آنكه به تأثيرگذاري آنان در تحريك مردان اشاره كند به نقش مثبت رعايت عفت و وقار براي خود آنها (خير لهن) تأكيد ورزيده است. و اين بيانگر آن است كه ميخواهد رابطه زنان با مردان و بالعكس، به جاي رابطه جسممحور و جنسي بر اساس رابطه انسانمحور و شخصيت انساني متقابل باشد. عليجاني افزود اما در احاديث بيشتر به نقش تحريككنندگي موي زنها بر مردان تأكيد شده است.
وي در ادامه در رابطه با نكاتي كه از بحث حجاب در قرآن استنباط ميشود به اين موارد اشاره كرد:
- عدم تدريج در بحث حجاب (برخلاف بحث حرمت شراب)
- بيشتر از منظر زنان به پوشش سر توجه كردن تا از منظر مردان
- وجود شرايط فوقالعاده مبتني بر ناامني و عدم كاركرد اخلاق دروني و نياز به دخالت و سختگيري قانوني و حقوقي
- تقاضاي مردان، به ويژه مكيان به سركردگي عمر براي سختگيري و پرده و حجاب
- تأثير و نقشآفريني حوزه خصوصي و خانوادگي رسول؛ مطالبات روزافزون زنان رسول، شايعهپراكني پيرامون زنان رسول و زندگي خصوصي وي، بالا رفتن سن رسول و...
- مسئله نقش جغرافيا و آب و هوا و بيولوژي مرد عرب
- مسئله نمادهاي عرفي جامعه كه از قبل وجود دارد مانند روسري، نقاب و...، كه نقاب پذيرفته نميشود. عليجاني در پايان و در جمعبندي از بحث حجاب گفت در رابطه با مسئله پوشش، هر نظري كه توسط هر رويكردي داده ميشود بايد با در نظر گرفتن چند منظر و مبناي محوري باشد و در راستا و لحاظ كردن اين مباني به جمعبندي و ارائه نظر پرداخته شود. وي اين منظرهاي بنيادي را چنين عنوان نمود:
- منع لذت يا لذتمحوري؟ (در اسلام برخلاف مسيحيت لذت پذيرفته شده، اما دنياگرايي نفي شده است)
- جسممحوري يا انسانمحوري در رابطه با ارتباط و معاشرت زنان و مردان؟
- نگاه مذكرمحور يا نگاه زوجي و متقابل؟
- نگاه قانون و شرع و فقه محور يا نگاه اخلاق محور مبتني بر عرف؟
- نگاه فيكسيستي مبتني بر اصالت فرم يا نگاه متحول بر اساس اصالت محتوا و غايت؟
وي آنگاه با اشاره به جملاتي از نظرات و تجارب شريعتي در رابطه با بحث حجاب در حسينيه ارشاد، نظر نهايي خويش را كه تأكيد نمود به عنوان يك نظر، اما نه با قطع و تصلب به عنوان نظر نهايي، و به عنوان نظري براي تأمل و توجه بيشتر مطرح ميشود؛ چنين عنوان ساخت: «رعايت آزادانه» «عرفها»ي «متحول» «جوامع» با اصالت دادن به «محتوا» و «درون» با هدف ايجاد «روابط انسانمحور و شخصيتمحور» و نه روابط جسم و بدنمحور. و ادامه داد بر اين اساس «وقار»، براي مؤمنان، يك امر «ديني» است و «شكل» حجاب و پوشش يك امر «عرفي»، و هر دو امري «شخصي» است. بنابراين بايد توجه داشت كه ممكن است عرفها در جوامع، شهرها و حتي مناطق مختلف يك شهر بزرگ متفاوت باشد. و يا بخشي از عرف حالت كاركردي و بخشي حالت نمادين داشته باشد؛ و در هر حال نوع پوشش و حجاب از احوال شخصيه و مبتني بر اعتقادات و درونيات فرد است و نبايد دولت و قدرت، از منظر ديني در آن دخالت كند. وي افزود هر نوع محدوديت در آزاديهاي فردي، از جمله در مورد پوشش، طبق تبصره 2 از بند 29 اعلاميه جهاني حقوق بشر «تنها تابع محدوديتهاي قانوني ]كه طبعا بايد توسط نمايندگان واقعي مردم در يك فضاي آزاد صورت گيرد[ است كه صرفا براي شناسايي و مراعات حقوق و آزاديهاي ديگران و براي رعايت مقتضيات عادلانه اخلاقي و نظم عمومي و رفاه همگاني در جامعههاي دموكراتيك وضع شدهاند.» وي تأكيد كرد تمامي اين تعابير نيز مفاهيمي سيالاند كه شديدا بر عرف جوامع متكي خواهند بود.
عليجاني آنگاه بحث «عمر، علي و زنان» را مطرح ساخت و گفت عمر پولس جهان اسلام است كه رفتاري ضدزن دارد و علي سمبل و معدل مرد عرب است كه نگاهي منفي به زن دارد اما رفتاري ضدزن در وي مشاهده نميشود. وي روي عدالت عمر و علي (و به ويژه علي كه قومگرايي و كشورگشايي عمر را ندارد و مساوات بيشتري هم در امر بيتالمال معمول ميدارد) تكيه كرد و نيز گفت عمر عمق و محتوانگري علي را ندارد، اما همچون علي از زندگي ساده و سالمي برخوردار است. آنگاه به موارد متعددي از نظرات و رفتار ضدزن عمر پرداخت.
وي سپس با اشاره به اينكه علي شاگرد اول قرآن و اسلام است. و با تأكيد بر عمق درك علي و محتوانگري او، غيرفرماليست و شريعتزدهنبودن وي، نگاه و رفتار ضدتزوير، عدالت، نگاه و رفتار ضدفقر، مردم دوستي و محرومدوستي، نگاه مردمگرايانه و آزاديخواهانه علي، چند ساحتي بودن شخصيت وي، و ...؛ به برخي نظرات علي در مورد زنان پرداخت كه نگاهي بس منفي به زنان دارد و به نظر عليجاني اين نظرات معدل نظرات مرد عرب در آن دوران است كه در علي نيز تجلي پيدا كرده است.
وي در پايان اين بحث گفت اين بحث (عمر، علي و زنان) نشان ميدهد كه پيامبر كه خود از درون همين بستر و فرهنگ و مناسبات برخاسته بود و سعي در تغيير و اصلاح توحيدي همين فرهنگ و مناسبات داشت، اگر در استيفاي بخش مهمي از حقوق زنان موفق شد، اما در تغيير نگاه مردانه مردان روزگارش موفقيت كمتري داشت، البته موفقيتش كمتر بود نه اينكه شكست خورده باشد. در پايان برنامه پرسش و پاسخ كتبي و شفاهي، در فضايي آرامتر از جلسه قبل، برگزار شد. ادامه بحث زن در اسلام با بحث «زنان و محمد» در جلسه آينده پيگيري خواهد شد.
