زن در متون مقدس

به نام خدا

چالش اصلي اين است : ابديت و تغيير

سي و يكمين جلسه از سلسله كلاس‌هاي «زن در متون مقدس» به ميزگرد زن در آيين يهود اختصاص داشت. در اين ميزگرد دكتر يونس حمامي (مسئول فرهنگي و ديني انجمن كليميان تهران و مدرس علوم ديني يهود)، مهندس آرش آبايي (پژوهشگر و صاحب نظر در دين يهود) و رضا عليجاني برگزار شد.

رضا عليجاني اين جلسه را با جملاتي از كتاب مقدس يهوديان كه حاوي تأكيد يهوه بر اخلاق و محتواي پيام خدايي است، به جاي ظاهرگرايي و شريعت‌محوري، آغاز كرد. آن گاه وي خلاصه فشرده‌اي از عناوين مباحثي كه در بحث زن در آيين يهود مطرح كرده بود، را عنوان نمود (چون متن كامل اين مباحث در گذشته در وبلاگ آمده است، آن عناوين را تكرار نمي‌كنيم).

سپس مهندس آرش آبايي به نقش «زمينه» و «متن» در شكل‌گيري يهوديت اشاره كرد. وي آن گاه توضيح داد كه در يهوديت زن و مرد سرشت يگانه‌اي دارند (خدا انسان‌ها را مذكر و مؤنث آفريد). و آن دو در زندگي نيز يكي هستند (آن دو – زن و شوهر – يك تن مي‌شوند).

مهندس آبايي در ادامه تاريخچه فشرده‌اي از تاريخ (از حضرت موسي تا مشايخ و داوران و پادشاهان و...) و سير تكوين كتاب مقدس تورات و ديگر كتب (مانند تلمود) را توضيح داد. وي در اين قسمت گفت از 55 تن نبي مطرح شده در دين يهود، 7 تن زن بوده‌اند. و يا از 39 جلد تلمود، 8 رساله اختصاص به احكام زنان دارد.

وي همچنين توضيح داد پس از پراكنده شدن يهوديان، آنها عموما در جوامع مسيحي و غربي و يا اسلامي و شرقي زندگي كرده‌اند و فقه‌شان نيز تا حدي تحت تأثير محيط و شرايط زندگي‌شان قرار گرفته و بدين خاطر تفاوت‌هايي بين اين دو نحله يهودي (سفارادي‌ها و اشكنازي‌ها) وجود دارد.

وي همچنين توضيح داد در دوران هزاروپانصد ساله اخير آيين يهود، اجتهادي همانند اجتهاد رايج در تفكر اسلامي (اجتهاد فرد مجتهد بر اساس قرآن و سنت)، وجود نداشته و عمدتا آنچه در تلمود نهايي آمده، در اين دوران نقل و تعليم داده شده است، مگر در مواردي استثنايي.

مهندس آبايي در رابطه با مسئله زن در آيين يهود نيز توضيح داد كه زن در شريعت يهود معمولا جنبه پنهاني و غيربارز دارد و از ملاعام و انظار، كنار و دور نگه داشته مي‌شود. آنها ملزم به حضور در عبادت‌هاي جمعي بيروني نيستند. اما افزود در سه مورد (مراسم روز شنبه، اعياد و مسئله خوراك‌هاي حلال و حرام، طهارت بعد از روابط زناشويي) زنان نقش اساسي و محوري دارند.

وي همچنين در رابطه با اهميت زنان در يهوديت افزود اين نكته در ميان يهوديان معروف و مشهور است كه اگر در مورد يهودي بودن فردي شك وجود داشته باشد، اين امر با مراجعه به سابقه يهودي بودن مادر وي مشخص مي‌شود. وي همچنين به تأكيد آموزه‌هاي يهودي به نقش طهارت و عفاف مادر در رشد و اعتلاي فرزند اشاره نمود.

مهندس آبايي در پايان اصول سيزده‌گانه اعتقادي آيين يهود (در رابطه با خدا، كتاب، ظهور مسيح يهوديت، معاد و قيامت و...) را توضيح داد. او در انتها گفت مواردي نيز در آيين يهوديت بوده كه جنبه تاريخي داشته و شايد اينك مشكل‌ساز تلقي شود. و در پرسش‌هاي احتمالي كه درباره آنها در جلسه خواهد شد، بدان موارد خواهد  پرداخت.

پس از وي، دكتر يونس حمامي به طرح مباحث خويش كه عمدتا معطوف به توضيح و پاسخ‌گويي مؤمنانه، به تحليل‌هاي رضا عليجاني در دو نوشتار «زن در آيين يهود» اختصاص داشت، پرداخت.

ايشان به نفي مسئله دو صدايي بودن متن پرداخت و گفت از نظر يهوديان همه آنچه در كتاب مقدس، عليرغم سير طولاني تكوين آن، آمده اصالت دارد و بايد بدان عمل شود و همه آنها را به صورت مجموعه‌اي و در كنار هم قبول دارند. و همه آنچه قبل از موسي بوده، و از سوي وي پذيرفته شده، همچنان وجود دارد و دوصدايي هم نيست. نبي‌هاي بعدي نيز همان‌ها را توضيح داده‌اند و روزي نيز كه ماشيح (مسيح يهوديان) بيايد، شريعت جديدي نمِي‌آورد و مي‌خواهد همان شريعت موسي را پياده كند.

دكترحمامي برخي مواردي كه در نوشتار زن در آيين يهود به عنوان نمونه‌هايي از دوصدايي آمده است، را نيز توضيح داد. ايشان برخي موارد از تورات كه تداعي جسم‌وار و انسان‌وار بودن خداوند را مي‌كند، داراي زبان تمثيلي دانست كه مي‌خواهد به زبان آدم‌ها و براي فهم آنها سخن بگويد. در اين رابطه ايشان توضيحاتي نيز درباره يهوه و الوهيم داد. دكتر حمامي مسئله كشتي گرفتن يعقوب با خدا را اشتباه ترجمه‌اي دانست و گفت يعقوب با يك فرشته‌ كشتي گرفته است.

ايشان همچنين به طرح توضيحاتي در دوصدايي بودن طرح زندگي براي «رضايت خدا» و طرح «بيهودگي و عبث بودن زندگي» و يا «اصالت» شادي پرداخت و گفت گفتار حضرت سليمان نيز زندگي بدون توجه به بازخواست خداوند را بيهوده دانسته است. وي قوميت‌گرايي بسته در يهوديت را نيز رد كرد و ضمن اشاره به اينكه يهوديت قبل از مسيحيت و اسلام شكل گرفته، افزود در اين منظر همه انسان‌ها يا يهودي‌اند و يا غيريهودي، اما ديگران نيز از نجات محروم نيستند. و ابراهيم نيز پدر جميع امت‌ها معرفي شده است. وي رباگيري مضاعف از ديگران را نيز امري طبيعي دانست و گفت مسئله رباگيري امري متقابل است و فردي نمي‌تواند يك جانبه؛ در رابطه با ديگري (غيرهم‌دين خود) ربا نگيرد. اما اگر طرف مقابل ربا نگرفت، او نيز نخواهد گرفت.

وي در رابطه با مسئله فرماليسم و غلبه شريعت بر اخلاق در آيين يهود نيز تأكيد كرد در يهوديت اين دو در كنار يكديگرند و تعارضي بين آن دو نيست. دكتر حمامي مسئله «زن تجسم شر» را نيز نقد كرد و گفت در اينجا نيز خداوند به زبان مردم حرف زده آن گونه كه براي همه قابل فهم باشد و زن و مرد، هر يك اگر پايبند دين نباشند تبديل به موجودي شر مي‌شوند.

وي در رابطه با «عدم ذكر زنان هم‌پاي مردان» نيز گفت وقتي خطاب به مردي گفته مي‌شود با دختر و پسرت و غلام و كنيزت جشن خواهي گرفت، زن او را نيز در خطاب به وي منظور كرده است.

وي آنگاه به در نظر نگرفتن و محاسبه نكردن زنان در سرشماري‌ها را معطوف به مسائل نظامي دانست. و توضيح داد از آنجا كه زنان نقش نظامي نداشته‌اند، بدين خاطر در اين سرشماري‌ها منظور نشده‌اند.

ايشان مسئله رياست و سرپرستي مرد بر خانواده را نيز چنين توضيح داد كه اولا خانواده مثل هر اجتماع ديگري نيازمند يك مدير و سرپرست است. و ثانيا به لحاظ بدني و رواني، فيزيولوژيك و روانشناختي، مرد توانايي بيشتري براي اين امر دارد.

دكتر حمامي به انواع مجازات‌هاي اعدام (سنگسار، سرب مذاب در دهان ريختن، از بلندي انداختن و...) اشاره كرد و ضمن توضيحاتي گفت اينها احكامي است از سوي خداوند كه همچنان جاري است.

دكتر حمامي در پايان به مسئله «نبي‌هاي مردمي» كه در نوشتار زن در ‌آيين يهود «به آنان درود فرستاده شده»، اشاره كرد و گفت نبي يا نبي است يا دروغين است و ديگر مردمي و دولتي ندارد.

آن گاه رضا عليجاني توضيح داد چون به طور طبيعي وقت براي توضيح همه مطالبي كه در نوشتار آمده، براي دو ميهمان حاضر در ميزگرد محدود است و آنها نمي‌توانند درباره همه آنچه كه در نوشتار آمده توضيح بدهند، پس از پياده شدن مباحث مطروحه از نوار، آنها مي‌توانند بر توضيحاتشان بيفزايند. وي افزود من استندلال‌ها و مستنداتم را در نوشتار آورده‌ام و مخاطبان وخوانندگان  خود مي‌توانند به مقايسه و تحليل اين مطالب و توضيحات ارائه شده از سوي دوستان ميزگرد بپردازند و نيازي به تكرار مستندات و استدلال‌ها نيست. اما عليجاني در چند مورد كلي (مانند تجسم خداوند و نگاه اسطوره‌اي به خدا در كتاب مقدس، سير تدريجي شكل‌گيري عقايد يهوديت، مثلا عدم اعتقاد به معاد در برخي فرقه‌هاي مهم يهودي مثل صدوقيان حتي تا زمان عيسي، عدم محاسبه زنان در حد نصاب‌هاي ديني مثلا رسميت يافتن عبادات جمعي در كنيسه و نه فقط در امور نظامي و... و به طور كلي ابديت داشتن و يا تاريخي بودن برخي عقايد و احكام مطروحه در كتاب مقدس) به طرح سؤالاتي كوتاه از صاحب‌نظران حاضر در ميزگرد پرداخت و آنان نيز بدان‌ها پاسخ دادند.

آنگاه سؤالات متعددي از سوي حاضران در جلسه، در حوزه‌هاي مختلف كتاب مقدس يهوديان، عقايد و احكام مختلف آيين يهود و به ويژه نظرات و احكام آن دين در مورد زنان مطرح گرديد كه به علت گستردگي آنها و نيز گستردگي پاسخ‌هايي كه دكتر حمامي و مهندس آبايي به آنها دادند؛ خلاصه كردن و طرح آنها در اين گزارش فشرده امكان‌پذير نيست. شرح كامل اين پرسش‌ و پاسخ‌ها پس از پياده شدن از نوار و تدوين آنها در وبلاگ خواهد آمد. بنابراين در اين گزارش كوتاه تنها به شرح اجمالي نظرات مطرح شده در بخش اول ميزگرد (كه آنها نيز عمدتا نقل به مضمون شده‌اند و عين جملات افراد حاضر در ميزگرد در شرح كامل خواهد بود) اكتفا مي‌گردد.

شايان ذكر است گفتگوي شفاهي و به طور ايستاده در حياط حسينيه ارشاد با افراد ميزگرد تا مدتي پس از پايان جلسه همچنان ادامه داشت.

جلسه آينده كلاس به خاطر تعطيلي كلاس‌هاي حسينيه ارشاد در مرداد ماه، روز چهارشنبه 31 مرداد ماه خواهد بود.