زن در فلسفه و ادبیات
سومین جلسه از کلاسهای «زن در متون مقدس» چهارشنبه 10 خرداد ماه در حسینیه ارشاد برگزار شد. رضا علیجانی در این جلسه به ادامه توضیح خود درباره نحوه برخوردی كه در رابطه با متون مقدس تحت عنوان «رویكرد تاریخی _ الهامی» دارد، پرداخت. وی منظور خود از «تاریخی» بودن برخورد را الف) تبارشناسی «تاریخی» مفاهیم، آموزهها و قوانینی كه در متون آمده ب) تأكید بر تأثیرپذیری «اجتماعی» از علم و عقل و عدل زمانه متون و پ) تأثیرگذاری عمیق و گسترده متون برجامعه خود و تاریخ پس از آن در همه عرصههای فكری و عملی؛ دانست. از نظر وی متون هم زاییده تاریخ و هم زاینده تاریخاند، هم مولود تاریخ و هم مولد تاریخاند، هم تأثیر پذیرفتهاند و هم تأثیر گذاشتهاند و از مختصات زمانه فراروی داشتهاند. و به عبارتی هم به «لسان قوم» (فرهنگ و مناسبات زمانه) سخن گفتهاند و هم در آنها اصلاحات عمیق و جدی كردهاند.
علیجانی تأكید كرد برخورد پژوهشگرانه و تاریخی با متون میتواند منطق و منطقه فكری مشتركی بین روشنفكری مذهبی و لاییك باشد. او در جلسه قبل نیز نظرات پنج پژوهشگر كه به صورت غیرمؤمنانه با پیامبر برخورد كرده اما نظراتی مشابه و همسو با نظرات مؤمنانه روشنفكران مذهبی داشتهاند، مطرح كرده بود.
وی در این جلسه «نگاهی گذرا به زن در بستر تاریخ؛ در فلسفه و ادبیات» انجام داد و از منابع مختلفی كه به حاضران معرفی كرد نقل نمود كه زن در سنت فلسفی غرب (و در ادبیات نیز) جنس دوم تلقی شده و با زنان به شدت منفی برخورد شده است. علیجانی اظهار داشت تا قرن 19 وجه غالب و اصلی تلقی فلسفی (و ادبی) نسبت به زن، كه وی ریشهاش را در اساطیر بشر نیز قابل ردیابی میدانست؛ زن را «ضعیفه شریره لطیفه» میدانسته است. وی توضیح این امر را از هسیود، افلاطون، ارسطو، فیثاغورثیان در دنیای قدیم تا به منتسكیو، لاك، هابز، روسو، كانت، جیمزمیل، جرمی بنتام، نیچه، فروید و...، در دنیای جدید ادامه داد. وی گفت عقل غالب بر فلسفه نیز عقل مذكر بوده است. علیجانی تصویر زن در ادبیات (ایران) را نیز تصویری مشابه معرفی كرد. از نظر وی برخوردهای مثبت با زن وجه مغلوب اندیشه بشری از دیرباز تا یكی، دو قرن اخیر بوده و عمدتا در پاورقی و نه متن جریان داشته است. ضمن آنكه این نگاه مثبت و تجلیل نیز عمدتا معطوف به مادر و وجه مادرانه زن بوده است نه وجه زنانگی خالص و بیقید و شرط زنان. و بخشی از تجلیلهای از زن، به ویژه در ادبیات، نیز معطوف به وجه «لطیفه» زنان است و نه همه وجوه شخصیت زنانه. علیجانی مجموعه این نگاهها را نگاههای «ابزار»انگارانه به زن دانست كه به زن به عنوان «غایت» و یك انسان فِینفسه نمینگرد.
وی گفت در جلسه بعد از بحث فلسفه و ادبیات، مجددا به بحث دینشناسانه برمیگردد و ضمن ادامه توضیح رویكرد تاریخی – الهامی به متون مقدس به جمعبندی بحثاش در این رابطه میپردازد. و از جمله به این سؤالات پاسخ میدهد كه آیا وجود امور تاریخمند در متن مقدس علامت ضعف و نقص آن نیست؟ آیا نمیتوان و بهتر نیست از این گونه امور قرائت دیگری به دست داد تا اینكه آنها را تاریخی دانست؟ (یعنی برخورد هرمنوتیكی به جای برخورد تاریخی)، ملاك و معیار تفكیك امور تاریخی و غیرتاریخی چیست؟ و آیا این رویكرد تصویر و تصور از دین را دلبخواهی نمیكند؟ آیا این رویكرد به دین آسیب نمیرساند و در نهایت از دین چه میماند و دین به كار بشر خواهد آمد؟
علیجانی در جلسه آینده به بخش دوم رویكرد تاریخی – الهامی یعنی وجه الهامبخش دین در رویكرد مورد قبول خود خواهد پرداخت.
